PERSAINGAN bidang kuasa petroleum antara Kerajaan Persekutuan dengan Sarawak bukan sekadar pertikaian undang-undang atau perebutan hasil bumi, tetapi ujian terhadap kematangan federalisme, kewibawaan kepimpinan negeri dan keupayaan menterjemahkan autonomi kepada kesejahteraan rakyat.
Perkembangan pertikaian antara Petroliam Nasional Berhad (Petronas) dengan kerajaan Sarawak berhubung hak petroleum perlu diteliti secara rasional, berlandaskan Perlembagaan Persekutuan dan semangat pembentukan Malaysia.
Isu ini bukan sekadar menentukan pihak yang mempunyai kuasa terhadap sumber minyak dan gas, tetapi menyentuh persoalan lebih mendasar tentang hubungan Persekutuan–Negeri, keadilan pengagihan kekayaan serta masa depan autonomi Sarawak.
Jalan pemahaman
Dalam konteks menjelang Pilihan Raya Negeri (PRN) Sarawak ke-13, polemik ini turut memperoleh dimensi politik yang semakin penting. Namun, adalah kurang bijaksana sekiranya pertikaian tersebut disederhanakan sebagai pertembungan Petronas dengan Sarawak, seolah-olah kepentingan kedua-duanya mustahil dipertemukan.
Pertama, perlu dibezakan antara tindakan Petronas mencabar ruang lingkup kuasa perundangan negeri dengan dakwaan bahawa Sarawak langsung tidak mempunyai hak terhadap sumber petroleum. Kedua-duanya mempunyai pengertian perlembagaan yang berbeza.
Permohonan Petronas kepada Mahkamah Persekutuan pada Januari 2026 bertujuan mendapatkan kepastian tentang kerangka undang-undang yang mengawal operasinya di Sarawak.
Bagaimanapun, permohonan tersebut bukan sekadar urusan pentadbiran kerana Petronas turut memohon pengisytiharan bahawa beberapa peruntukan undang-undang Sarawak melampaui bidang kuasa badan perundangan negeri.
Keputusan mahkamah
Pada Mac 2026, Mahkamah Persekutuan membenarkan Petronas memulakan prosiding tersebut. Keputusan memberikan kebenaran itu tidak bermaksud mahkamah telah memutuskan bahawa undang-undang Sarawak tidak berperlembagaan.
Persoalan substantif berhubung kesahan undang-undang berkenaan masih perlu diputuskan melalui proses kehakiman.
Hakikatnya, Petronas mempunyai tanggungjawab nasional berdasarkan Akta Kemajuan Petroleum 1974, manakala Sarawak mempertahankan tafsiran haknya berdasarkan sejarah pembentukan Malaysia, Perjanjian Malaysia 1963 (MA63) dan kerangka perundangan negeri.
Justeru, persoalan pokok bukanlah sama ada Sarawak mempunyai hak, tetapi sejauh mana bidang kuasa Persekutuan dan negeri boleh diselaraskan tanpa menjejaskan keabsahan institusi masing-masing.
Pendekatan
Kedua, penyelesaian memerlukan pendekatan federalisme kerjasama, bukannya federalisme persaingan. Dalam sistem Persekutuan yang matang, hubungan Kerajaan Pusat dengan negeri tidak seharusnya ditentukan semata-mata oleh kelebihan kuasa undang-undang, sebaliknya turut berasaskan pengiktirafan kepentingan bersama.
Sarawak mempunyai Ordinan Pengagihan Gas 2016 dan kepentingan strategik untuk memperkukuh peranan Petroleum Sarawak Berhad (Petros) dalam pembangunan industri tenaga. Pada masa sama, Petronas perlu memastikan operasi, pelaburan dan komitmen komersial antarabangsanya kekal berdaya maju.
Perkembangan positif dapat dilihat apabila Perdana Menteri, Datuk Seri Anwar Ibrahim pada 16 September 2026 memaklumkan bahawa prinsip asas penyelesaian telah dipersetujui, manakala beberapa perincian komersial masih memerlukan rundingan lanjut.
Perkembangan ini memperlihatkan bahawa kedua-dua pihak sebenarnya mempunyai ruang untuk mencapai persefahaman. Pengukuhan Petros tidak semestinya melemahkan Petronas, sebagaimana kelangsungan mandat Petronas tidak sepatutnya menafikan aspirasi Sarawak untuk memperoleh penyertaan ekonomi yang lebih besar.
Penyelesaian terbaik ialah memperjelas tanggungjawab kawal selia, pembahagian peranan operasi, pengurusan bekalan gas, pulangan komersial dan pembangunan industri hiliran. Ketelusan dalam perkara tersebut penting untuk menjamin keyakinan pelabur serta mengelakkan pertindihan kuasa pada masa hadapan.
Naratif pilihan raya
Ketiga, isu petroleum kini mempunyai nilai simbolik yang besar dalam persaingan politik Sarawak. Selepas Dewan Undangan Negeri dibubarkan pada 26 Oktober 2026, persoalan autonomi dan penguasaan sumber ekonomi semakin relevan dalam pembentukan naratif pilihan raya.
Bagi Gabungan Parti Sarawak (GPS), perjuangan mendapatkan hak petroleum mencerminkan keupayaan sebuah kerajaan berteraskan kepimpinan tempatan untuk berunding secara berkesan dengan Putrajaya.
Dalam kerangka sosiologi politik, petroleum bukan lagi sekadar komoditi ekonomi, tetapi telah menjadi simbol pengiktirafan wilayah, maruah politik dan keupayaan menentukan masa depan pembangunan sendiri.
Bagaimanapun, perjuangan hak petroleum Sarawak mempunyai akar sejarah yang jauh lebih panjang daripada keperluan kempen pilihan raya. Oleh itu, tidak adil untuk menganggap keseluruhan tuntutan tersebut sebagai retorik politik bermusim.
Apa-apa yang berubah menjelang pilihan raya ialah intensiti penggunaan isu berkenaan bagi memperkukuh legitimasi kepimpinan dan mendapatkan mandat rakyat.
Imbangan
GPS memasuki pilihan raya ini dengan kedudukan politik yang kukuh selepas memenangi 76 daripada 82 kerusi pada PRN 2021. Oleh itu, isu petroleum lebih berpotensi memperteguh naratif autonomi GPS berbanding menjadi faktor tunggal yang menentukan keputusan keseluruhan pilihan raya.
Namun, terdapat risiko apabila Petronas dijadikan lambang penentangan terhadap kuasa Persekutuan secara berlebihan. Petronas juga merupakan penyumbang penting kepada pelaburan, pekerjaan, infrastruktur tenaga dan pembangunan perindustrian Sarawak.
Politik yang matang perlu membezakan antara mempertahankan hak negeri dengan mengelakkan persepsi seolah-olah bahawa institusi nasional merupakan musuh kepada aspirasi rakyat Sarawak.
Keempat, sasaran penyelesaian sebelum penghujung 2026 menjadi ujian terhadap kredibiliti politik Premier Sarawak, Datuk Patinggi Tan Sri Abang Johari Tun Openg.
Apabila kepimpinan negeri menyatakan keyakinan bahawa persetujuan boleh dicapai menjelang akhir tahun, kenyataan tersebut secara tidak langsung membentuk jangkaan politik dalam kalangan rakyat.
Naratif
Sekiranya persetujuan muktamad gagal dimeterai, pembangkang berpeluang mempersoalkan keberkesanan rundingan GPS, terutama apabila gabungan itu mempunyai pengaruh politik yang besar dalam hubungan dengan Kerajaan Persekutuan.
Namun, kelewatan tidak semestinya mencerminkan kegagalan kepimpinan. Pertikaian petroleum melibatkan kepentingan perlembagaan, pengurusan hasil, pelaburan antarabangsa dan tanggungjawab komersial yang tidak boleh diselesaikan semata-mata berdasarkan kalendar politik.
Tambahan pula, PRN Sarawak perlu berlangsung dalam tempoh 60 hari selepas pembubaran DUN. Perkara ini bermakna pengundi berkemungkinan telah membuat keputusan sebelum tiba tarikh akhir rundingan tersebut.
Justeru, kesan politik kelewatan dijangka lebih bergantung pada persepsi rakyat terhadap kemajuan sebenar rundingan berbanding kegagalan memenuhi tarikh sasaran semata-mata.
Andaian umum dan jangkaan
Sekiranya terdapat persetujuan jelas mengenai peranan Petros, pembahagian tanggungjawab, peluang pelaburan dan manfaat kewangan kepada Sarawak, kelewatan menandatangani dokumen akhir mungkin tidak memberikan implikasi politik yang besar.
Sebaliknya, risiko terhadap kredibiliti kerajaan akan meningkat sekiranya pengumuman optimistik terus berulang tanpa pelaksanaan yang dapat diukur.
Akhirnya, ukuran kejayaan perjuangan hak petroleum bukan sekadar berapa banyak kuasa yang diperoleh Sarawak, tetapi sejauh mana kuasa tersebut menghasilkan kemakmuran yang dapat dirasai rakyat.
Pertambahan penguasaan sumber perlu diterjemahkan kepada pekerjaan berkemahiran tinggi, peningkatan pendapatan isi rumah, penyertaan syarikat tempatan, pemindahan teknologi, pendidikan teknikal dan kemudahan asas yang lebih berkualiti.
Hak petroleum tidak seharusnya berakhir sebagai kemenangan simbolik golongan elit politik, sedangkan masyarakat luar bandar, pedalaman dan generasi muda masih menghadapi jurang pembangunan serta peluang ekonomi yang terhad.
Dari perspektif kenegaraan, Sarawak yang lebih berdaya maju bukan ancaman kepada Malaysia, sebaliknya dapat memperkukuh keseluruhan Persekutuan. Begitu juga Petronas yang kukuh tetap penting kepada daya saing ekonomi dan keselamatan tenaga negara.
Kebijaksanaan sebenar Abang Johari dan kepimpinan Persekutuan akan terserlah apabila kedua-duanya berjaya mengubah pertikaian bidang kuasa kepada kerjasama institusi yang memberikan manfaat bersama.
Rumusan
Kejayaan terbesar bukan apabila Sarawak mengalahkan Petronas atau Petronas mempertahankan keunggulannya, tetapi apabila hak Sarawak dihormati, kepentingan nasional dipelihara dan kekayaan petroleum diterjemahkan kepada keadilan ekonomi untuk rakyat.
Itulah asas federalisme Malaysia yang lebih matang, rundingan tanpa kehilangan prinsip dan pembangunan yang mengutamakan kesejahteraan rakyat melampaui keuntungan politik sementara.
Datuk Profesor Dr Awang Azman Awang Pawi adalah ahli akademik di Universiti Malaya, Kuala Lumpur. Beliau kini ialah Ahli Majlis Penasihat Perpaduan Negara dan Felo Kanan Akademi Kenegaraan Malaysia. Baru-baru ini beliau menerima Anugerah Buku Terbaik Premier Sarawak.
