Sarawak berdepan jerebu berulang hampir 30 tahun sudah

SEBENARNYA Sarawak telah berdepan episod jerebu berulang selama hampir tiga dekad, dengan beberapa episod besar pada 1997-98, 2006, 2014, 2016 dan 2019. Selepas itu, episod ketara kembali pada 2023, 2025 dan sekarang, 2026.

Mungkin sebahagian kita masih ingat peristiwa hitam 19 September 1997 apabila darurat jerebu diisytiharkan di Sarawak dengan bacaan Indeks Pencemaran Udara (IPU) mencecah tahap berbahaya melebihi 650 (malah mencapai 851 di Kuching).

Ia merupakan darurat alam sekitar pertama dalam sejarah Malaysia yang menyebabkan penutupan sekolah serta sektor awam.

Puncanya kebakaran hutan besar di rantau Asia Tenggara / Kalimantan selain pembakaran tempatan.

Bayangkan, semua sekolah, pejabat kerajaan dan swasta ditutup kecuali agensi tertentu seperti bomba untuk selama 10 hari. Orang ramai pula dinasihatkan memakai pelitup muka (wajib), mengurangkan aktiviti luar, dan dilarang melakukan pembakaran terbuka.

Tentera Udara Diraja Malaysia (TUDM) dikerah membantu dalam operasi pembenihan awan, manakala sektor swasta di Sarawak digalak menyembur air dari bangunan tinggi.

Ketika itu, orang ramai sentiasa mengikuti maklumat terkini melalui pengumuman di radio bagi mengetahui keadaan jerebu di tempat masing-masing, kerana zaman internet apatah lagi media sosial belum berkembang secara meluas.

Perisytiharaan darurat jerebu di Sarawak, kali pertama di negara ini dilakukan Perdana Menteri ketika itu, Datuk Seri Dr Mahathir Mohamad (kini Tun) ketika IPU meningkat ke paras lebih 600.

Sepuluh hari kemudian, Timbalan Perdana Menteri ketika itu, Datuk Seri Anwar Ibrahim terbang ke Kuching dengan membawa surat menarik balik perisytiharan itu dan ditunjukkan pada sidang media 28 September 1997 apabila keadaan kembali reda.

Kalau kita menggunakan 1997 sebagai titik permulaan episod jerebu serantau moden yang besar, maka pada 2026 sudah kira-kira 29 tahun Sarawak dan Malaysia berdepan masalah jerebu berulang.

Titik penting

Jabatan Meteorologi Malaysia sendiri menggunakan episod kebakaran besar 1997/98 sebagai titik penting dalam sejarah jerebu ASEAN.

Tempoh 29 tahun tidak bermaksud Sarawak berjerebu teruk selama 29 tahun tanpa putus.

Keadaan lebih tepat ialah Sarawak sudah hampir tiga dekad berdepan episod jerebu berulang, dengan tahun tertentu mengalami jerebu sangat teruk dan tahun lain hanya mengalami kemerosotan kualiti udara sederhana atau episod singkat.

Kajian terkini yang menganalisis 2015-2025 juga mendapati ketiga-tiga zon Sarawak — Selatan, Tengah dan Utara — semuanya mengalami episod yang menjejaskan kualiti udara. Beberapa tahun melepasi tahap tidak sihat, manakala 2019 merupakan antara tahun paling ekstrem.

Jerebu di Sarawak mempunyai dua sumber utama:

1. Jerebu tempatan – pembakaran terbuka, kebakaran hutan, tanah gambut dan kawasan pertanian.
2. Jerebu rentas sempadan – asap dari Kalimantan/Sumatera yang dibawa angin ke Sarawak.

Kali ini, laporan dari Jakarta menyebut jerebu tebal menyelubungi sebahagian kawasan Kalimantan yang menjadi habitat hutan hujan asli serta kawasan ladang yang luas, menurut pegawai dan pakar.

Hampir 95,000 hektar kawasan tanah di seluruh Indonesia terbakar pada Julai sahaja, susulan keadaan kering yang didorong fenomena cuaca El Niño yang kuat.

Semalam laporan dari Jakarta menyebut pencemaran udara akibat kebakaran hutan dan tanah di Indonesia telah mencapai tahap berbahaya dengan IPU melonjak kepada 573 di beberapa kawasan di Kalimantan Tengah, sambil pihak berkuasa mempertingkatkan langkah-langkah untuk melindungi kesihatan awam.

Pengarah Kesihatan Persekitaran Kementerian Kesihatan Then Suyanti dipetik sebagai berkata pemantauan kualiti udara daripada 17 stesen setakat 5.00 pagi Rabu menunjukkan bacaan berkenaan di Jekan Raya, Palangka Raya, Kalimantan Tengah, manakala Kabupaten Muaro Jambi di Jambi turut merekodkan tahap berbahaya iaitu 302.

Beliau berkata beberapa kawasan lain merekodkan kualiti udara yang sangat tidak sihat termasuk Pelalawan di Riau, Penukal Abab Lematang Ilir dan Ogan Ilir (Sumatera Selatan), Pontianak Tenggara di Kalimantan Barat serta Gunung Mas dan Katingan di Kalimantan Tengah.

Apa tindakan ASEAN?

Ironinya, mekanisme ASEAN sudah wujud lebih dua dekad tetapi jerebu masih berulang.

Sebab itu sekarang muncul desakan supaya Perjanjian ASEAN Mengenai Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan (AAYHP) dikaji semula.

ASEAN mempunyai pelan tindakan yang lebih kuat, mempunyai tempoh masa dan boleh dikuatkuasakan, bukan sekadar tindakan apabila jerebu sudah berlaku.

AAYHP adalah perjanjian serantau pertama yang khusus menangani pencemaran jerebu rentas sempadan akibat kebakaran hutan dan tanah. Ia mula berkuat kuasa pada 2003.

Malaysia dan negara ASEAN lain kemudiannya mempunyai mekanisme seperti ASEAN Coordinating Centre, pemantauan titik panas oleh satelit, perkongsian maklumat dan mesyuarat teknikal/menteri.

Bolehkah ASEAN mengenakan denda kepada kerajaan negara anggota yang mencetuskan jerebu? Jawapannya tidak.

Di bawah AATHP, ASEAN tidak mempunyai mekanisme untuk terus mengenakan denda atau hukuman kewangan kepada negara anggota yang menyebabkan jerebu rentas sempadan.

Malah, kerajaan Malaysia sendiri menjelaskan di Parlimen pada Februari 2025 bahawa tiada tindakan punitif boleh dikenakan di bawah AATHP terhadap negara atau syarikat yang menyebabkan jerebu merentas sempadan.

Jika berlaku pertikaian, ia perlu diselesaikan melalui rundingan dan kesepakatan antara negara anggota. AATHP lebih menekankan pencegahan dan pemantauan kebakaran; perkongsian maklumat; bantuan antara negara; kerjasama teknikal; penyelidikan dan tindakan bersama ketika berlaku jerebu.

Jadi, ASEAN bukan seperti mahkamah serantau yang boleh menjatuhkan denda kepada mana-mana negara anggota dalam isu ini.

Keadaan berbeza

Bagaimana pula dengan syarikat Indonesia? Di sinilah keadaannya berbeza. Indonesia sendiri mempunyai undang-undang yang membolehkan syarikat dikenakan tindakan, termasuk berkaitan pencemaran dan kebakaran hutan/tanah.

Antara undang-undang utama ialah UU No.32 Tahun 2009 mengenai Perlindungan dan Pengelolaan Lingkungan Hidup, yang masih berkuat kuasa dan telah dipinda, termasuk melalui UU No. 6 Tahun 2023. Undang-undang ini mempunyai bab khusus mengenai tindakan pentadbiran, penyelesaian pertikaian, penyiasatan dan ketentuan jenayah.

Dalam kes tertentu, syarikat juga boleh berdepan liabiliti sivil (strict liability) bagi aktiviti yang mempunyai risiko besar kepada alam sekitar. Mahkamah Agung Indonesia menjelaskan bahawa tanggungjawab sivil korporat masih boleh dikenakan walaupun terdapat isu berbeza dalam prosiding jenayah.

Maksudnya: Indonesia boleh menghukum syarikat yang terbukti bertanggungjawab terhadap kebakaran, tetapi Indonesia yang mengambil tindakan, bukan ASEAN.

Contohnya, dalam perkembangan terbaru 2026, pihak berkuasa Indonesia telah menahan individu yang disyaki mencetuskan kebakaran dan menyiasat beberapa syarikat yang dikaitkan dengan kebakaran di Kalimantan.

Bagaimana dengan Malaysia?

Malaysia mempunyai undang-undang yang lebih jelas untuk pembakaran terbuka dalam wilayah Malaysia.

Di bawah Seksyen 29A, Akta Kualiti Alam Sekeliling 1974, seseorang yang melakukan atau menyebabkan pembakaran terbuka boleh didakwa.

Selepas pindaan, hukumannya boleh mencapai RM25,000 hingga RM1 juta denda atau penjara sehingga lima tahun atau kedua-duanya sekali.

Jika kesalahan berterusan selepas notis diberikan, boleh dikenakan tambahan sehingga RM5,000 sehari.

Rentas sempadan

Jadi kalau syarikat Indonesia menyebabkan jerebu masuk Sarawak?

Ini bahagian yang paling rumit.

Contohnya Syarikat A di Kalimantan membakar hutan/tanah, asap bergerak merentasi sempadan, masuk Sarawak,

IPU meningkat dan menjejaskan kesihatan rakyat Malaysia.

Malaysia boleh:

1. Mengemukakan bukti dan membuat representasi kepada Indonesia.
2. Meminta Indonesia menyiasat dan mengambil tindakan terhadap syarikat terbabit.
3. Menggunakan mekanisme kerjasama AATHP terbabit.
4. Menuntut supaya Indonesia mengambil langkah pencegahan/pemadaman.

Tetapi Malaysia tidak boleh sekadar mengeluarkan saman RM1 juta kepada syarikat Indonesia kerana pembakaran itu berlaku di Indonesia.

Kelemahan utama AATHP

AATHP sudah berkuat kuasa sejak 2003, tetapi selepas lebih dua dekad, perjanjian itu masih tidak mempunyai mekanisme ‘polluter pays’ atau penalti rentas sempadan yang mengikat.

Kerajaan Malaysia sendiri mengakui perkara itu di Parlimen pada 2025. Malaysia ketika itu sedang mengkaji pendekatan baharu termasuk kemungkinan memperkukuh mekanisme AATHP, dengan mengambil contoh beberapa perjanjian alam sekitar antarabangsa yang mempunyai mekanisme pematuhan lebih kuat.

Rumusan

Setakat ini kita mengharapkan kekerapan hujan untuk meredakan jerebu selain pembenihan awan. Apa yang kita harapkan sama ada di Indonesia atau Malaysia ialah supaya syarikat atau individu yang bertanggungjawab membuat pembakaran terbuka dikenakan tindakan tegas.

Sudah tentu pihak berkuasa boleh menyiasat atau mengesyaki pembakaran terbuka secara sengaja andai ia berlaku/berulang saban tahun di lokasi sama.

Ini kerana pembakaran terbuka sering dilakukan kerana ia dianggap cara paling murah, cepat dan mudah untuk membersihkan tanah atau sisa tanaman berbanding kaedah lain.

Kaedah ini menjimatkan kos buruh dan mesin kerana tidak perlu mengupah pekerja atau menggunakan jentera untuk membersihkan sisa. Ia juga lebih cepat berbanding mengangkut atau mengurai sisa secara mekanikal.

Tetapi pembakaran terbuka tidak semestinya satu-satu sebab berlaku kebakaran. Api juga boleh merebak tanpa kawalan, terutama ketika cuaca panas dan kering, lalu menghasilkan asap dan jerebu.

Dalam konteks jerebu, persoalan penting ialah sama ada pembakaran itu disengajakan untuk membersihkan tanah atau kebakaran berlaku secara tidak sengaja/terlepas kawalan.

• Penulis adalah Penasihat Editorial Eksekutif Utusan Sarawak