SEDEKAD perjalanan Pilihan Raya Negeri (PRN) Sarawak sejak 2016 memperlihatkan perubahan dalam landskap politik, kepimpinan, penyertaan pengundi dan pendekatan pembangunan.
Perubahan itu menimbulkan persoalan tentang sejauh mana pengalaman dua pilihan raya terdahulu akan mempengaruhi pertimbangan rakyat menjelang PRN Sarawak Ke-13.
PRN 2016 berlangsung di bawah pentadbiran Barisan Nasional (BN), manakala PRN 2021 menyaksikan penampilan Gabungan Parti Sarawak (GPS) sebagai gabungan pemerintah negeri. Kini, Sarawak bakal memasuki satu lagi fasa pilihan raya untuk mendapatkan mandat baharu daripada rakyat.
Pada 7 Mei 2016, BN Sarawak di bawah kepimpinan Ketua Menteri ketika itu, Allahyarham Pehin Sri Tan Sri Adenan Satem, mencatat kemenangan besar dengan memperoleh 72 daripada keseluruhan 82 kerusi Dewan Undangan Negeri (DUN), termasuk dua kerusi yang dimenangi tanpa bertanding pada hari penamaan calon.
Sebanyak 80 kerusi lain dipertandingkan melalui proses pengundian.
Kemenangan itu memberikan gambaran tentang kedudukan gabungan pemerintah dalam pilihan raya pertama selepas penambahan 11 kerusi DUN, daripada 71 kepada 82 kerusi.
Keputusan tersebut turut menyaksikan Parti Tindakan Demokratik (DAP) memperoleh tujuh kerusi, manakala Parti Keadilan Rakyat (PKR) memenangi tiga kerusi, menjadikan kedua-dua parti itu mempunyai keseluruhan 10 wakil dalam DUN selepas pilihan raya berkenaan.
Bagaimanapun, keputusan 2016 tidak boleh ditafsirkan berdasarkan jumlah kerusi semata-mata kerana majoriti kemenangan, kekuatan calon, keadaan setempat dan keutamaan pengundi turut mempengaruhi keputusan di setiap kawasan.
Landskap politik negeri memasuki fasa baharu pada 12 Jun 2018 apabila empat parti komponen BN Sarawak mengumumkan keputusan meninggalkan gabungan nasional itu susulan perubahan pentadbiran Kerajaan Persekutuan selepas Pilihan Raya Umum (PRU) Ke-14.
Perkembangan itu membawa kepada pembentukan GPS, sekali gus mengubah identiti gabungan pemerintah negeri.
Perubahan berkenaan turut membuka persoalan tentang bagaimana rakyat menilai hubungan antara kepentingan Sarawak, kerjasama dengan Kerajaan Persekutuan dan pelaksanaan dasar pembangunan dalam landskap politik yang berbeza.
PRN Sarawak Ke-12 pada 18 Disember 2021 pula berlangsung ketika negara masih berhadapan pandemik COVID-19. Pilihan raya itu dilaksanakan dengan mengambil kira prosedur operasi standard (SOP) dan langkah keselamatan kesihatan awam.
Keadaan tersebut mempengaruhi pendekatan kempen apabila aktiviti perhimpunan, pertemuan bersemuka dan pergerakan tertentu tertakluk kepada peraturan berkaitan, sekali gus meningkatkan kepentingan platform digital dalam penyampaian maklumat politik.
Dalam pilihan raya itu, GPS yang dipimpin Datuk Patinggi Tan Sri Abang Johari Tun Openg memenangi 76 daripada 82 kerusi DUN, manakala Parti Sarawak Bersatu (PSB) memperoleh empat kerusi dan DAP mempertahankan dua kerusi.
Berbanding 2016, GPS mencatat pertambahan empat kerusi. Namun, perbandingan tersebut perlu mengambil kira perubahan identiti gabungan, susunan calon serta keadaan politik dan sosial yang berbeza antara kedua-dua pilihan raya.
Dari segi penyertaan pengundi, Suruhanjaya Pilihan Raya (SPR) merekodkan kadar keluar mengundi sebanyak 70.01 peratus pada PRN 2016, berbanding 60.67 peratus pada 2021.
Perbezaan itu menunjukkan penurunan kadar keluar mengundi antara kedua-dua pilihan raya. Bagaimanapun, faktor pandemik, jarak perjalanan dan keberadaan pengundi di luar kawasan tidak boleh dianggap sebagai punca utama tanpa kajian khusus yang menyokong kesimpulan tersebut.
Perubahan politik turut berlaku selepas PRN 2021 apabila seorang daripada empat wakil rakyat PSB meninggalkan parti itu pada 2022 untuk meneruskan perkhidmatan sebagai wakil rakyat Bebas.
Pada 2024, PSB dibubarkan, manakala tiga lagi wakil rakyatnya menyertai Parti Demokratik Progresif (PDP), salah sebuah parti komponen GPS, sekali gus mengubah komposisi keanggotaan DUN berbanding keputusan asal pilihan raya.
Perkembangan itu menyaksikan GPS mempunyai 79 wakil rakyat daripada parti komponennya menjelang pembubaran DUN, selain seorang wakil rakyat Bebas yang sehaluan dengan pentadbiran kerajaan negeri, manakala dua kerusi lagi diwakili DAP.
Namun, perubahan komposisi sepanjang penggal tidak boleh disamakan dengan mandat yang diperoleh melalui peti undi kerana keputusan pilihan raya dan perubahan keanggotaan selepas pilihan raya merupakan dua proses politik yang berbeza.
Menjelang PRN Sarawak Ke-13, satu perubahan penting yang membezakan pilihan raya kali ini daripada PRN 2016 dan 2021 ialah pelaksanaan Undi18 serta pendaftaran pemilih secara automatik, yang membuka ruang penyertaan kepada warganegara yang layak seawal usia 18 tahun.
Walaupun kedua-dua perubahan itu berkuat kuasa pada 15 Disember 2021, pengundi berusia 18 hingga 20 tahun belum dapat mengambil bahagian dalam PRN Sarawak yang berlangsung tiga hari kemudian kerana pilihan raya tersebut menggunakan daftar pemilih yang dimuktamadkan lebih awal.
Justeru, PRN 2026 bakal menjadi pilihan raya negeri pertama Sarawak selepas pelaksanaan Undi18 dan pendaftaran pemilih secara automatik, sekali gus membuka ruang kepada penyertaan generasi muda yang mempunyai pengalaman serta latar kehidupan berbeza daripada kelompok pengundi terdahulu.
Persoalannya, adakah pengundi baharu mempunyai maklumat mencukupi untuk memahami fungsi DUN, bidang kuasa kerajaan negeri dan tanggungjawab wakil rakyat? Sejauh manakah pendidikan pengundi dapat membantu mereka menilai dasar serta rekod perkhidmatan secara kritis?
Dalam masa sama, perkembangan media sosial dan teknologi kecerdasan buatan (AI) turut mengubah cara maklumat politik dihasilkan dan disebarkan. Kemudahan mendapatkan berita serta membandingkan kenyataan kini disertai risiko penyebaran kandungan palsu dan maklumat mengelirukan.
Bagi negeri yang mempunyai keluasan geografi serta kepelbagaian masyarakat seperti Sarawak, perkembangan teknologi ini membawa cabaran tersendiri kerana akses internet, tahap celik digital dan sumber maklumat tidak semestinya sama antara kawasan bandar, pesisir dan pedalaman.
Keutamaan pembangunan juga berbeza mengikut kawasan. Isu peluang pekerjaan, perumahan, kos sara hidup dan pengangkutan mungkin diberikan perhatian di bandar, manakala masyarakat luar bandar turut berhadapan keperluan berkaitan jalan raya, bekalan air, elektrik, kesihatan dan jaringan komunikasi.
Perbezaan itu menimbulkan persoalan penting dalam menilai calon, iaitu sejauh mana pengalaman berkhidmat, rekod penyelesaian masalah, integriti dan kemampuan memahami keperluan setempat perlu dijadikan asas pertimbangan sebelum seseorang dipilih sebagai wakil rakyat.
Selain itu, masyarakat perlu membezakan projek pembangunan yang telah disiapkan, projek yang sedang dilaksanakan dan cadangan yang masih berada pada peringkat perancangan supaya pencapaian sebenar dapat dinilai secara berasingan daripada komitmen untuk masa hadapan.
Sementara itu, DUN Sarawak pada 7 Julai 2025 meluluskan Rang Undang-Undang DUN (Komposisi Keanggotaan) 2025 bagi menambah 17 kerusi, daripada 82 kepada 99 kerusi.
Bagaimanapun, penambahan itu belum dapat dilaksanakan bagi PRN terdekat kerana proses kajian semula persempadanan kawasan pilihan raya masih perlu diselesaikan.
Pengerusi SPR pada 24 September lalu menjelaskan bahawa 17 kerusi tambahan itu dijangka belum dapat digunakan pada PRN akan datang kerana proses kajian semula persempadanan memerlukan tempoh yang lebih panjang.
Perkembangan itu memperlihatkan perbezaan antara kelulusan penambahan keanggotaan DUN dengan pelaksanaan kawasan pilihan raya baharu.
Menjelang pembubaran DUN yang berkuat kuasa esok, perhatian kini tertumpu kepada proses pencalonan, penyertaan pengundi dan jadual pilihan raya yang bakal ditetapkan SPR.
Pengalaman PRN 2016 dan 2021 bukan sekadar rekod kemenangan parti, tetapi turut memberikan gambaran tentang perubahan landskap politik, corak penyertaan pengundi dan cabaran pembangunan negeri.
Persoalan yang lebih besar ialah apakah ukuran sebenar yang akan digunakan rakyat untuk menilai calon, dasar dan prestasi pentadbiran sebelum memberikan mandat bagi penggal DUN Sarawak yang baharu?
Oleh Earl Anek
