KAPITALISME rentier bermaksud satu bentuk kapitalisme yang kekayaan atau keuntungan diperoleh bukan terutama melalui produktiviti, inovasi, kecekapan, kerja keras atau penciptaan nilai baharu, tetapi melalui akses istimewa kepada lesen, konsesi, monopoli, kontrak kerajaan, tanah, kuota, perlindungan politik atau hubungan kuasa.
Dalam bahasa mudah, kapitalisme rentier ialah keadaan apabila seseorang atau sesebuah syarikat menjadi kaya kerana “memegang pintu masuk” kepada sumber ekonomi, bukan kerana benar-benar menghasilkan nilai ekonomi yang besar.
Amalan tidak sihat
Terdapat beberapa contoh situasi ini. Misalnya, sebuah syarikat mendapat tanah strategik atau projek kerajaan kerana hubungan politik, kemudian menjual semula hak itu kepada pihak lain untuk mendapat untung besar tanpa membangunkan projek tersebut secara serius. Ini ialah contoh tingkah laku rentier.
Begitu juga jika seseorang mendapat lesen import, kuota, permit atau konsesi, kemudian hanya “menyewakan” lesen itu kepada syarikat lain dan mengambil komisen, tanpa membina kapasiti perniagaan sendiri. Dia tidak mencipta nilai besar, tetapi mendapat keuntungan kerana mempunyai akses istimewa.
Dalam konteks dasar Bumiputera, istilah ini penting kerana agenda Bumiputera boleh disalahgunakan jika hanya melahirkan kelompok kecil yang mendapat projek, saham, tanah atau kontrak atas nama Bumiputera, tetapi tidak membina keupayaan sebenar Bumiputera dari segi modal, kepakaran, teknologi, pengurusan dan daya saing.
Maka, apabila kita berkata “agenda Bumiputera jangan menjadi kapitalisme rentier”, maksudnya ialah dasar Bumiputera tidak boleh hanya mengkayakan segelintir elit atau proksi.
Ia mesti benar-benar memperkasa Bumiputera secara luas melalui pemilikan produktif, latihan bakat, pembangunan vendor, penciptaan pekerjaan berkualiti, penguasaan teknologi dan pembinaan syarikat yang mampu bersaing secara sebenar.
Secara ringkasnya, kapitalisme rentier ialah kapitalis mencari makan melalui akses dan kedudukan, bukan melalui penciptaan nilai dan produktiviti.
Penyakit paling halus
Kapitalisme rentier ialah antara penyakit paling halus tetapi sangat merosakkan dalam pembangunan ekonomi sesebuah negara. Dalam ekonomi yang sihat, kekayaan sepatutnya lahir daripada usaha mencipta nilai.
Seorang usahawan menjadi maju kerana menghasilkan produk lebih baik, menawarkan perkhidmatan lebih cekap, mencipta teknologi baharu, membina pasaran, melatih pekerja, mengambil risiko dan bersaing secara adil.
Tetapi dalam kapitalisme rentier, keuntungan diperoleh melalui jalan pintas. Syarikat mendapat tanah strategik kerana hubungan politik, kemudian menjual semula hak itu kepada pihak lain tanpa membangunkannya.
Individu mendapat lesen import atau permit khas, kemudian “menyewakan” lesen tersebut kepada syarikat sebenar yang menjalankan perniagaan. Kontraktor memperoleh projek bukan kerana keupayaan teknikal, tetapi kerana rangkaian pengaruh. Inilah kapitalisme yang tidak produktif. Ia bukan kapitalisme pencipta nilai, tetapi kapitalisme pengutip sewa.
Memahami situasi sebenar
Masalah kapitalisme rentier bukan sekadar soal moral. Ia adalah masalah struktur yang melemahkan ekonomi negara. Apabila keuntungan boleh diperoleh melalui hubungan dan akses, maka insentif untuk bekerja keras, berinovasi dan meningkatkan kecekapan akan berkurang.
Mengapa perlu melabur dalam teknologi jika lebih mudah mendapatkan konsesi? Mengapa perlu membina kepakaran jika lebih cepat mendapat kontrak melalui orang tengah?
Mengapa perlu bersaing secara sihat jika pasaran boleh ditutup melalui monopoli atau perlindungan politik?
Dalam jangka panjang, budaya sebegini membunuh merit, melemahkan daya saing dan menjadikan ekonomi negara bergantung kepada pengagihan peluang, bukan penciptaan kekayaan baharu.
Lebih serius, kapitalisme rentier mencipta ketidaksamaan baharu dalam masyarakat. Ia tidak semestinya mengangkat golongan miskin atau kelas menengah yang bekerja keras.
Sebaliknya, ia sering mengkayakan kelompok kecil yang dekat dengan kuasa. Mereka memperoleh tanah, lesen, saham, kontrak dan konsesi atas nama pembangunan, tetapi manfaatnya tidak mengalir secara luas kepada rakyat. Akibatnya, jurang bukan sahaja berlaku antara kaum, tetapi juga dalam kelompok kaum yang sama.
Dalam konteks Bumiputera, misalnya, dasar afirmatif yang asalnya bertujuan membetulkan ketidakseimbangan ekonomi boleh disalahgunakan jika hanya melahirkan segelintir elit yang kaya melalui akses istimewa, sedangkan majoriti Bumiputera masih bergelut dengan kos hidup, pendapatan rendah, kekurangan modal dan kelemahan kemahiran.
Sebab itu, agenda Bumiputera mesti dipertahankan daripada perangkap kapitalisme rentier. PengukuhanBumiputera dalam ekonomi negara adalah agenda yang sah, berperlembagaan dan penting dari sudut kestabilan nasional.
Namun, agenda ini tidak boleh berhenti pada angka pemilikan, kuota atau syarat ekuiti semata-mata. Jika syarikat Bumiputera hanya menjadi pemegang saham atas kertas, proksi kepada pihak lain atau orang tengah yang mengambil komisen, maka agenda Bumiputera telah dikhianati dari dalam.
Nama Bumiputera digunakan, tetapi kapasiti Bumiputera tidak dibina. Ekuiti kelihatan meningkat, tetapi daya saing tidak berkembang. Kekayaan berpindah kepada segelintir orang, tetapi struktur ekonomi rakyat tidak berubah. Di sinilah perlunya perbezaan antara “pemilikan kosmetik” dengan “pemilikan produktif”.
Pemilikan kosmetik
Pemilikan kosmetik berlaku apabila nama Bumiputera digunakan untuk memenuhi syarat dasar, tetapi kawalan sebenar, kepakaran, modal dan operasi masih berada di tangan pihak lain.
Pemilikan produktif pula bermaksud Bumiputera benar-benar terlibat sebagai pemilik, pengurus, jurutera, profesional, pembangun teknologi, pembina rantaian bekalan dan pencipta nilai.
Negara tidak memerlukan lebih ramai rentier Bumiputera; negara memerlukan lebih ramai kapitalis produktif Bumiputera yang mampu bersaing, mengeksport, mencipta pekerjaan dan membina industri.
Menangani Kapitalisme Rentier
Bagi menanganinya, maka langkah pertama ialah memperketat ketelusan dalam pemberian lesen, kontrak, tanah dan konsesi. Setiap peluang ekonomi bernilai tinggi yang melibatkan aset awam mesti melalui proses penilaian terbuka, jelas dan boleh diaudit.
Kriteria pemilihan perlu berasaskan keupayaan kewangan, pengalaman teknikal, rekod prestasi, tadbir urus, nilai tambah tempatan dan pembangunan vendor. Ketelusan bukan musuh agenda Bumiputera; sebaliknya ia memastikan dasar afirmatif tidak diperalat oleh elit berkepentingan.
Kedua, kerajaan perlu melaksanakan prinsip “guna atau hilang”. Lesen, permit, tanah dan konsesi tidak boleh diberi untuk disimpan, dipajak semula atau dijual bagi keuntungan mudah.
Jika penerima gagal membangunkan projek mengikut garis masa, hak itu mesti dibatalkan, dikenakan penalti dan penerima disenaraihitam daripada peluang masa depan. Ini penting supaya akses ekonomi tidak menjadi barang dagangan politik.
Ketiga, dasar afirmatif mesti dikaitkan dengan pembangunan kapasiti. Syarikat yang menerima manfaat perlu diwajibkan melabur dalam latihan pekerja, pemindahan teknologi, pembangunan profesional muda, pembinaan vendor Bumiputera dan peningkatan produktiviti.
Matlamatnya bukan sekadar melahirkan pemilik saham, tetapi membina usahawan, jurutera, pengurus, teknologis dan syarikat Bumiputera yang benar-benar kompetitif.
Keempat, institusi pengawasan perlu diperkukuh. Parlimen, Jawatankuasa Kira-Kira Wang Negara, badan audit, agensi antirasuah dan lembaga perolehan mesti berfungsi dengan bebas serta berani.
Data penerima manfaat dasar afirmatif juga perlu dikumpul supaya kerajaan tahu sama ada bantuan benar-benar tersebar luas atau hanya berulang kepada kelompok yang sama.
Kelima, budaya politik mesti berubah. Selagi pembiayaan politik bergantung kepada kontrak dan hubungan perniagaan tidak telus, kapitalisme rentier akan terus hidup. Reformasi pembiayaan politik amat penting bagi mengelakkan konflik kepentingan antara pembuat dasar dengan penerima manfaat ekonomi.
Maka dirumuskan bahawa menentang kapitalisme rentier bukan bermaksud menolak agenda Bumiputera. Sebaliknya, ia bermaksud menyelamatkan agenda Bumiputera daripada proksi, kronisme dan pemburu rente.
Bumiputera mesti diperkukuh melalui pemilikan produktif, kemahiran, teknologi, tadbir urus dan daya saing, bukan sekadar melalui akses dan kedudukan. .
- Datuk Profesor Dr Awang Azman Awang Pawi adalah ahli akademik di Universiti Malaya, Kuala Lumpur. Beliau kini ialah Ahli Majlis Penasihat Perpaduan Negara dan Felo Kanan Akademi Kenegaraan Malaysia.